Trong mắt nhiều người từng trải qua, hưng cảm trong rối loạn lưỡng cực giống như một ngọn lửa rực rỡ: nó bùng cháy, thắp sáng trí tưởng tượng, thôi thúc con người bước ra khỏi giới hạn thường ngày. Nhưng cũng chính ngọn lửa ấy, khi vượt khỏi tầm kiểm soát, có thể biến thành một cơn bão dữ dội, để lại hậu quả nặng nề cho cả người trong cuộc lẫn những người thân bên cạnh.
“Khi hưng cảm, em thấy mình như có siêu năng lực. Em có thể làm việc gấp ba lần người khác, thức trắng nhiều đêm mà vẫn tràn đầy sức sống.”
Những hành vi điển hình trong cơn hưng cảm
Nhiều người trong giai đoạn hưng cảm mô tả rằng họ ngủ rất ít, chỉ khoảng 3–4 tiếng mỗi ngày nhưng vẫn cảm thấy tràn đầy năng lượng. Họ nói nhiều, ý tưởng tuôn ra liên tục. Từ việc học hành, làm việc cho đến các hoạt động giải trí, họ chuyển từ việc này sang việc khác mà không hề biết mệt.
- Có người tiêu xài hoang phí – quẹt thẻ liên hồi, sắm sửa những món xa xỉ chưa từng nghĩ đến; để rồi sau đó là nợ nần, kiệt quệ, và nỗi xấu hổ khi phải nhờ gia đình gánh vác.
- Có người thay đổi phong cách khác hẳn ngày thường – ăn mặc lòe loẹt, phô trương, nói năng nhanh và nhiều, trở thành tâm điểm chú ý nhưng cũng là đề tài bàn tán.
- Có người ham muốn tình dục tăng cao – tìm kiếm quan hệ bốc đồng, rồi phải đối diện với hậu quả là gia đình rạn nứt, tình cảm tan vỡ.
- Có người lao vào những hoạt động mạo hiểm – đua xe, cãi lộn, bạo lực, hay thử thách bản thân ở những việc mà bình thường họ sẽ chẳng bao giờ dám làm.
- Có người tìm đến chất kích thích – rượu, ma túy, thuốc lá, kèm theo những buổi nghe nhạc với âm lượng cực lớn để đẩy cảm xúc lên cao trào.
- Và cũng có người mô tả sự bùng nổ cảm xúc cực đoan – vừa cười vừa khóc trong cùng một tối, từ hưng phấn ngút trời rơi thẳng xuống hỗn loạn, khiến người thân choáng váng, bất an và xa cách.
- Mọi thứ trong mắt họ đều trở nên khoa trương hơn thường ngày: thay vì mua 2 tấm vé xem phim, họ có thể mua tới 6 vé; thay vì đăng ký 3 môn học tự chọn, họ hứng khởi đăng ký liền 8 môn.
Mỗi người có một cách biểu hiện khác nhau, nhưng điểm chung là sự khác biệt rõ rệt so với thường ngày. Điều quan trọng là những thay đổi ấy không chỉ thoáng qua trong phút chốc, mà diễn ra liên tục, kéo dài trong nhiều ngày, khiến cả người trong cuộc lẫn gia đình khó lòng kiểm soát.
Tham gia những hoạt động nguy hiểm
Có người lao vào những hoạt động mạo hiểm – đua xe, cãi lộn, bạo lực, hay thử thách bản thân ở những việc mà bình thường họ sẽ chẳng bao giờ dám làm.
Sử dụng chất kích thích
Có người tìm đến chất kích thích – rượu, ma túy, thuốc lá, kèm theo những buổi nghe nhạc với âm lượng cực lớn để đẩy cảm xúc lên cao trào.
Hành vi bất thường, khó diễn giải
Và cũng có người mô tả sự bùng nổ cảm xúc cực đoan – vừa cười vừa khóc trong cùng một tối, từ hưng phấn ngút trời rơi thẳng xuống hỗn loạn, khiến người thân choáng váng, bất an và xa cách.
Mỗi người có một cách biểu hiện khác nhau, nhưng điểm chung là sự khác biệt rõ rệt so với thường ngày. Điều quan trọng là những thay đổi ấy không chỉ thoáng qua trong phút chốc, mà diễn ra liên tục, kéo dài trong nhiều ngày, khiến cả người trong cuộc lẫn gia đình khó lòng kiểm soát.
Bạn có thể đọc thêm bài viết trên blog hoặc xem thêm video về các dấu hiệu nhận biết rối loạn lưỡng cực theo chuẩn DSM 5
Sức quyến rũ và mê hoặc của hưng cảm
Nhiều người mô tả hưng cảm như một chất gây nghiện. Nó mang đến sự phấn khích, sự chắc chắn, sự lan tỏa mạnh mẽ khiến họ vừa sống động hơn bao giờ hết, vừa truyền cảm hứng cho những người xung quanh.
Cảm thấy bản thân như siêu nhân
Kay Redfield Jamison – bác sĩ tâm thần đồng thời cũng là người sống cùng rối loạn lưỡng cực – đã viết trong An Unquiet Mind rằng những cơn hưng cảm từng thôi thúc bà viết lách, nghiên cứu, vận động xã hội với tốc độ và sức mạnh mà bình thường bà không bao giờ chạm tới.
Có người còn so sánh hưng cảm với việc nhận cùng lúc nhiều cơ hội: bạn thấy mình có thể làm được tất cả, dám dấn thân vào những điều tưởng chừng không thể. Cảm giác ấy vừa hưng phấn, vừa mê hoặc, khiến nhiều người không muốn rời bỏ.
Những phấn khích khó lòng từ chối
Để dễ hình dung, bạn có thể liên tưởng đến cảm giác sau một cơn say: khi tỉnh dậy, nhiều người tự nhủ sẽ không bao giờ để bản thân rơi vào trạng thái đó nữa, sẽ không chạm đến một giọt rượu nào. Thế nhưng, chỉ vài ngày sau, trong một cuộc vui khác, họ lại nâng ly như chưa từng hối tiếc.
Hưng cảm cũng có sự quyến rũ và vòng lặp giống như vậy: người trong cuộc biết rằng nó có thể kéo theo hệ quả, nhưng sự phấn khích và mê hoặc lại khiến họ khó lòng từ chối.
Có những người vẫn giữ được khả năng che giấu và kiểm soát một phần, khiến họ trông có vẻ như chỉ đang “vui hơn bình thường” hay “quá hào hứng”. Chính vì thế, nhiều người xung quanh dễ lầm tưởng đó chỉ là sự sôi nổi, nhiệt tình.
Những dấu hiệu hưng cảm đã có từ sớm
Chỉ đến khi nhìn lại, cả người bị hưng cảm lẫn người thân mới nhận ra rằng dấu hiệu đã xuất hiện từ rất sớm nhưng không được chú ý, và khi mọi thứ đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống, họ mới tìm đến sự hỗ trợ chuyên môn.
Những hành vi này trùng khớp với mô tả trong lâm sàng: năng lượng dâng vọt, giấc ngủ rút ngắn, hành vi bốc đồng, khả năng kiềm chế suy giảm.
Tất cả cho thấy, hưng cảm không chỉ là “quá vui vẻ”, mà là một trạng thái tâm thần phức tạp – vừa mê hoặc, vừa tiềm ẩn nhiều hiểm nguy.
Các giai đoạn trong rối loạn lưỡng cực
Để hiểu rõ hơn, y khoa chia rối loạn lưỡng cực thành hai thể chính:
Rối loạn lưỡng cực I
Rối loạn lưỡng cực I: ít nhất một giai đoạn hưng cảm toàn phát kéo dài từ 1 tuần trở lên, có thể kèm loạn thần. Xen kẽ có thể có giai đoạn trầm cảm nặng. Đây là thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống cá nhân, học tập, công việc.
Rối loạn lưỡng cực II
Rối loạn lưỡng cực II: người mắc không trải qua hưng cảm toàn phát như ở thể I. Thay vào đó, họ có những giai đoạn hạ hưng cảm – tức là các triệu chứng giống hưng cảm nhưng nhẹ hơn và kéo dài ít nhất bốn ngày liên tục. Xen kẽ với đó là một hoặc nhiều giai đoạn trầm cảm nặng, thường kéo dài từ hai tuần trở lên.
Sự khác nhau giữa hai giai đoạn lưỡng cực I và II
Sự khác biệt quan trọng nằm ở cường độ hưng cảm: hưng cảm toàn phát có thể phá vỡ cuộc sống hàng ngày, trong khi hạ hưng cảm vẫn giữ lại một phần chức năng, nhưng vẫn để lại nhiều hệ lụy.
Mặc dù rối loạn lưỡng cực I thoạt nhìn có vẻ tiến triển phức tạp và tiên lượng nặng nề hơn rối loạn lưỡng cực II (do tính chất nặng hơn về mặt triệu chứng trong từng thời điểm), nhưng rối loạn lưỡng cực II lại có:
- Tần suất diễn ra cao hơn.
- Hành vi tự sát tái diễn, làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống.
“Nếu bạn muốn hiểu rõ hơn về cách nhận diện hưng cảm, hạ hưng cảm và trầm cảm, tôi đã có một bài viết riêng chia sẻ chi tiết các dấu hiệu của từng giai đoạn. Bạn có thể đọc thêm để dễ dàng so sánh và đối chiếu với thực tế.
Rối loạn khí sắc chu kỳ
Rối loạn khí sắc chu kỳ là một hình thức khí sắc chuyển đổi khi lên cao khi xuống thấp giữa các triệu chứng hưng phấn, buồn phiền hay bẳn gắt, nhưng ở mức độ không bao giờ đạt tới tiêu chuẩn chẩn đoán của các giai đoạn khí sắc hưng cảm, hạ hưng cảm, hay trầm cảm. Kéo dài ít nhất là 2 năm với người lớn và 1 năm với trẻ vị thành niên.
Khi cơn bão trở thành ác mộng
Ở rối loạn lưỡng cực loại I, hưng cảm có thể kèm theo loạn thần: nghe thấy giọng nói không có thật, nhìn thấy ảo giác, hoặc tin rằng mình bị theo dõi, bị hại.
- Với chính họ, đây là khoảnh khắc kinh hoàng.
- Với gia đình, đó là nỗi sợ hãi tột cùng, khi người thân bỗng trở nên xa lạ, bất an, đôi khi còn có hành vi bạo lực.
Đặc biệt, nguy cơ tự sát không chỉ xuất hiện trong trầm cảm. Trong hưng cảm, khi năng lượng quá lớn, tư duy bốc đồng, cảm giác sợ hãi giảm xuống, hành vi tự sát có thể xảy ra đột ngột, dữ dội và có nguy cơ thành công cao.
Nếu trầm cảm giống như ngọn lửa âm ỉ gặm nhấm từng ngày, thì hưng cảm là tia chớp lóe lên – nhanh, bất ngờ, và tàn khốc.
Nỗi giằng xé sau cơn bùng nổ của hưng cảm
Nhiều người kể lại rằng, điều ám ảnh nhất không chỉ là hậu quả nhìn thấy, mà là cảm giác đối diện với chính mình sau cơn hưng cảm.
Một người bệnh từng nói:
“Tôi không hiểu nổi bằng cách nào mình có thể làm ra những điều khủng khiếp ấy.”
Nỗi giằng xé giữa hai hình ảnh cá nhân:
- Một bên là bản thân dịu dàng, kỷ luật, giàu yêu thương.
- Một bên là bóng tối mất lý trí, bạo lực, bốc đồng.
Chính sự đối lập ấy khiến nhiều người cảm thấy như có hai con người hoàn toàn khác nhau cùng tồn tại trong một cơ thể và họ không hiểu được vì sao cảm xúc của mình lại có thể thay đổi cực đoan đến vậy?
Góc khuất phía sau hào quang nghệ sĩ
Ngay cả những người nổi tiếng cũng để lại dấu vết rõ ràng về vòng xoáy hưng – trầm này:
- Vincent van Gogh đã để lại hàng nghìn tác phẩm trong thời gian ngắn, nhưng sau đó rơi vào loạn thần và kết thúc trong bi kịch.
- Robert Schumann, thiên tài âm nhạc Đức, từng bùng nổ sáng tác trong hưng cảm, nhưng cuối cùng trải qua ảo giác và ra đi trong bệnh viện tâm thần.
- Mariah Carey, diva nhạc Pop, công khai chẩn đoán rối loạn lưỡng cực, kể về giai đoạn lao lực trong hưng cảm và kiệt quệ sau đó.
- Kanye West (Ye), rapper nổi tiếng, từng chia sẻ công khai những trải nghiệm hưng cảm xen lẫn sáng tạo bùng nổ là những hành vi bốc đồng gây tranh cãi.
- Demi Lovato, ca sĩ – diễn viên, không ít lần phải nhập viện sau những chu kỳ hưng – trầm, dù sự nghiệp vẫn tỏa sáng với nhiều bản hit toàn cầu.
Những câu chuyện ấy nhắc chúng ta rằng: hưng cảm có thể thắp sáng, nhưng cũng che giấu những bóng tối khốc liệt phía sau ánh đèn sân khấu.
Kết nối và hướng đi tiếp theo
Hưng cảm có thể bắt đầu bằng ánh sáng rực rỡ, nhưng khi cuốn đi quá xa, nó để lại mất mát: tài chính kiệt quệ, mối quan hệ rạn nứt, những ký ức nhục nhã và cả những vết thương tâm hồn khó gọi tên.
Điều quan trọng là chúng ta cần nhận diện thật sớm. Việc theo dõi thường xuyên những thay đổi trong giấc ngủ, mức năng lượng, thói quen chi tiêu hay hành vi cảm xúc sẽ giúp phát hiện dấu hiệu bất thường ngay từ đầu. Khi có nghi ngờ, sự hỗ trợ chuyên môn từ bác sĩ tâm thần và chuyên gia tâm lý là hết sức cần thiết. Họ không chỉ giúp chẩn đoán và điều chỉnh điều trị y khoa, mà còn đồng hành bằng các liệu pháp tâm lý, để người bệnh hiểu rõ bản thân và học cách kiểm soát chu kỳ cảm xúc.
Đây không hề là sự yếu đuối. Ngược lại, chủ động tìm đến hỗ trợ là một bước đi can đảm và thông minh để bảo vệ chính mình cũng như những người thân yêu, ngăn chặn hậu quả đi quá xa trước khi mọi thứ vượt khỏi tầm kiểm soát.
Lưu ý & hỗ trợ từ Hiền Tâm Lý
Tôi làm những video và bài viết này với mong muốn mang kiến thức tâm lý học đến gần hơn với cuộc sống, để mọi người có thể thấu cảm và hỗ trợ lẫn nhau.
Nội dung chỉ mang tính tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hay điều trị. Nếu bạn hoặc người thân đang gặp khó khăn, hãy tìm đến bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý gần bạn để được hỗ trợ chuyên nghiệp nhất.
Đọc thêm trong chuỗi “Rối loạn lưỡng cực”
Để hiểu rõ hơn, bạn có thể xem thêm các bài viết khác trong chuỗi:
- Bài 1: Rối loạn lưỡng cực là gì? Hiểu đúng để không nhầm lẫn
- Bài 2: Chu kỳ hưng – trầm trong rối loạn lưỡng cực: Vì sao cảm xúc thay đổi cực đoan?
- Bài 3: Hưng cảm trong rối loạn lưỡng cực: Ngọn lửa sáng tạo hay cơn bão hủy diệt?
- Bài 4:Trầm cảm sau hưng cảm – vùng tối tĩnh lặng sau cơn bão
- Bài 5: Tại Sao Nhiều Người Rối Loạn Lưỡng Cực Dừng Điều Trị?
- Bài 6: Nguyên nhân rối loạn lưỡng cực
- Bài 7: Hướng dẫn chia sẻ rối loạn lưỡng cực với gia đình
👉 Chuỗi bài viết sẽ tiếp tục được cập nhật trên blog Hiền Tâm Lý, nhằm mang tâm lý học đến gần hơn với cuộc sống, giúp chúng ta thấu cảm và đồng hành cùng nhau.
🎥 Nếu bạn muốn lắng nghe chia sẻ gần gũi và dễ hiểu hơn về các chủ đề tâm lý, hãy ghé kênh YouTube Hiền Tâm Lý. Tôi vẫn đang đều đặn làm video để cùng bạn đi qua những câu chuyện về cảm xúc, tổn thương và cách chúng ta đồng hành với nhau. Bạn có thể nhấn theo dõi để không bỏ lỡ video mới.