Rối Loạn Lưỡng Cực Là Gì? Dấu Hiệu Nhận Biết Rối Loạn Lưỡng Cực.

Bạn đã từng nghe đến rối loạn lưỡng cực chưa? Có người tâm sự rằng: ‘Mình đã đánh mất nhiều bạn bè, thậm chí cả tình yêu, chỉ vì cảm xúc quá bất ổn. Mình biết điều đó, nhưng dường như không thể kiểm soát được.’”

“Có lúc tôi vừa cười vừa khóc điên cuồng, rồi chỉ vài ngày sau lại chìm trong tuyệt vọng, không muốn sống nữa.”

Nhiều người vẫn nghĩ rằng khi ai đó hưng cảm, họ đang ngập tràn niềm vui và hạnh phúc. Nhưng với người trong cuộc, nó lại hoàn toàn khác: giống như bị mắc kẹt trên một đoàn tàu đang lao vun vút, nhanh đến mức nghẹt thở, và chẳng có cách nào để dừng lại.

Những lời tâm sự ấy phản ánh phần nào những gì rối loạn lưỡng cực mang lại. Đây không chỉ là chuyện “tính khí thất thường”, mà là một rối loạn tâm lý có thể ảnh hưởng sâu sắc đến công việc, các mối quan hệ và chất lượng cuộc sống.

Rối loạn lưỡng cực là gì?

Rối loạn lưỡng cực (Bipolar Disorder) còn có tên gọi khách là rối loạn cảm xúc lưỡng cực, rối loạn hưng trầm cảm hay rối loạn phổ lưỡng cực.

Rối loạn lưỡng cực là một dạng rối loạn cảm xúc, được đặc trưng bởi sự xuất hiện của một giai đoạn rối loạn hưng cảm hoặc hạ hưng cảm (hưng cảm nhẹ), có phối hợp với các giai đoạn rối loạn trầm cảm trong quá trình phát triển của bệnh.

Đây là một rối loạn có tính chất nội sinh, nghĩa là bắt nguồn từ bên trong cơ thể chứ không phải do yếu tố bên ngoài đơn giản. Tuy vậy, giữa các giai đoạn, nhiều người vẫn có thể hồi phục hoàn toàn và tiếp tục công việc, học tập, các mối quan hệ.

Điều quan trọng là: những thay đổi này không chỉ là “vui buồn thất thường”. Chúng kéo dài, lặp lại và có thể làm đảo lộn cả cuộc sống.

An Unquiet Mind – Hành trình sống chung với rối loạn lưỡng cực

Trong cuốn hồi ký An Unquiet Mind (Một tâm trí bất an), tác giả là Giáo sư Kay Redfield Jamison – hiện giữ chức danh Dalio Professor chuyên ngành Rối loạn khí sắc và Giáo sư Tâm thần học tại Trường Y, Đại học Johns Hopkins, đồng thời là Phó Giám đốc Trung tâm Rối loạn Khí sắc của trường.

Bà vừa là chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực tâm thần học, vừa là người trực tiếp sống chung với rối loạn lưỡng cực. Bà từng mô tả những cơn hưng cảm như “một nguồn năng lượng bùng nổ đến mức gần như siêu phàm”, nhưng ngay sau đó là những hố sâu tuyệt vọng.

Dù vậy, bà vẫn kiên trì cống hiến cho khoa học, và chính trải nghiệm cá nhân đã giúp bà viết nên một tác phẩm chạm đến hàng triệu độc giả trên thế giới.

Hiện tại, An Unquiet Mind chưa có bản dịch chính thức tại Việt Nam. Bạn đọc quan tâm có thể tìm bản tiếng Anh để tham khảo thêm. Với tôi, đây là một cuốn sách rất đáng đọc để hiểu rõ hơn về rối loạn lưỡng cực.

Tất nhiên, với nền tảng chuyên ngành tâm lý học lâm sàng, tôi tiếp nhận nhanh hơn; còn các bạn, nếu thấy khó, có thể vừa đọc sách, vừa theo dõi chuỗi video và bài viết trên Hiền Tâm Lý để có thêm sự diễn giải gần gũi, dễ tiếp cận hơn.

Bìa Sách An Unquiet Mind của **Giáo sư Kay Redfield Jamison**

Dâu hiệu nhận biết các giai đoạn khí sắc trong rối loạn lưỡng cực

🔺 Giai đoạn hưng cảm

Bạn có thể hình dung: cơ thể như có một nguồn năng lượng khổng lồ.

Dù chỉ ngủ vài tiếng, bạn vẫn thấy tràn đầy sức sống.
Ý tưởng nối tiếp nhau không ngừng, lời nói tuôn ra liên tục, khó ai theo kịp.
Sự tự tin tăng cao khiến bạn dễ đưa ra quyết định bốc đồng: tiêu tiền ồ ạt, làm việc quá sức, hoặc tham gia hành vi mạo hiểm.

Nguy hiểm ở chỗ, hưng cảm không chỉ ảnh hưởng đến tâm trạng, mà còn phá vỡ công việc, học tập và các mối quan hệ. Có khi, tình trạng này nghiêm trọng đến mức cần nhập viện.

Dấu hiệu nhận biết hưng cảm theo DSM-5

Tiêu chuẩn A:

Một giai đoạn thể hiện rõ tính cách bất thường và dai dẳng của một trạng thái khí sắc có tính phấn khích, tiếp tục tăng tốc, nâng cao và lan tỏa, hoặc một giai đoạn có những cảm giác khó chịu, bực bội, cáu kỉnh, đồng thời với sự gia tăng một cách kiên trì và không bình thường về các hành động, hay gia tăng sinh lực để thực hiện cho được mục đích đã đề ra. Trạng thái khí sắc bất thường kéo dài liên tục ít nhất là một tuần, và hầu như mỗi ngày trong giai đoạn này.

Tiêu chuẩn B:

Trong thời gian khí sắc bất bình thường và sự gia tăng sinh lực hoạt động, cá nhân phải có ít nhất 3, hay nhiều hơn các triệu chứng dưới đây (hoặc có 4 triệu chứng nếu như trạng thái khí sắc chỉ là cáu kỉnh), biểu hiện ở mức độ đáng kể, và hành vi cá nhân phải có sự thay đổi rõ ràng khác hẳn với những hành vi vào lúc bình thường:

Có tính phô trương và tự đánh giá quá cao về mình;
Trở nên ít ngủ (thí dụ, chỉ ngủ 3 tiếng một đêm mà thấy đủ);
Phát ngôn huyên thuyên hoặc như bị áp lực tự nhiên phải nói không dứt lời;
Nảy sinh nhiều ý tưởng liên tục, hoặc cảm thấy như có nhiều ý tưởng đang rượt bắt nhau trong đầu;
Tâm trí bị xao lãng (thí dụ, cá nhân dễ bị những kích thích không quan trọng và không có liên quan từ bên ngoài lôi kéo sự chú ý) (triệu chứng này hoặc do cá nhân cho biết hoặc do sự quan sát của người ngoài);
Gia tăng các hoạt động với chủ ý phải đạt được mục tiêu đang toàn tính thực hiện (thí dụ, các công tác xã hội, học vấn, tiền bạc, công việc làm, hay hoạt động tình dục, v.v.), hoặc gia tăng những sinh hoạt (không có mục tiêu hay mục đích) do sự kích động của cơ chế tâm thần vận động (psychomotor agitation);
Thường dính líu quá đáng vào những hành vi có tiềm năng gây ra những hậu quả tai hại (thí dụ, mua sắm tốn đa nhiều những cái không cần thiết, đầu tư tiền bạc không đúng nơi, hoạt động tình dục không lựa chọn, v.v.).

Tiêu chuẩn C:

Tình trạng rối loạn khí sắc ở mức trầm trọng đủ gây ra sự bất lực về chức năng hành xử xã hội hay nghề nghiệp, hoặc cần phải nhập viện để ngăn chặn gây thiệt hại cho bản thân hay cho người khác, hoặc có thể phát sinh ra những triệu chứng loạn thần nổi bật.

Tiêu chuẩn D:

Giai đoạn khí sắc hưng cảm không phải do tác động của các chất nghiện ngập hay thuốc men, dược thảo, hoặc do ảnh hưởng của điều kiện y học nào trên cơ thể.

Chú ý:

Nếu trong khi trị liệu theo toa thuốc chống trầm cảm (antidepressant) hay liệu pháp sốc điện (electroconvulsive therapy) cho người bị trầm cảm mà từ những triệu chứng trầm cảm lại đột nhiên hiện lên một giai đoạn khí sắc hưng cảm, với đầy đủ các triệu chứng nổi bật, và bền vững mà không phải vì các hiệu quả sinh lý của thuốc hay phương pháp chữa trị, thì đó là bằng chứng rõ ràng của một giai đoạn khí sắc hưng cảm; và theo đó, cá nhân được chẩn đoán có bệnh rối loạn khí sắc lưỡng cực I.

🔺 Giai đoạn hạ hưng cảm (hưng cảm nhẹ)

Đây giống như “phiên bản nhẹ hơn” của hưng cảm.

Bạn giàu năng lượng, hứng khởi, sáng tạo hơn.
Người khác dễ nhận thấy sự thay đổi, nhưng nó chưa đến mức làm bạn mất kiểm soát.

Vì mang lại cảm giác tích cực, hạ hưng cảm thường bị xem nhẹ hoặc nhầm lẫn với trạng thái “năng suất, vui vẻ bình thường”. Điều này dễ khiến việc nhận diện rối loạn bị chậm trễ.

Dấu hiệu nhận biết hạ hưng cảm theo DSM-5

Tiêu chuẩn A:

Một giai đoạn thể hiện rõ tính cách bất thường và dai dẳng của một trạng thái khí sắc có chiều hướng tăng tốc và lan rộng, hoặc một giai đoạn có những sự bực bội cáu kỉnh, đồng thời với sự gia tăng một cách kiên trì và không bình thường về các hành động, hay gia tăng sinh lực để thực hiện cho được mục đích đã đề ra. Trạng thái khí sắc trong khoảng thời gian này phải kéo dài ít nhất là 4 ngày liên tục, và thể hiện rõ suốt ngày, hầu như trong mỗi ngày.

Tiêu chuẩn B:

(Tiêu chuẩn này cũng bao gồm những yếu tố tương tự như giai đoạn hưng cảm).

Trong thời gian khí sắc bất bình thường và sự gia tăng sinh lực hoạt động, cá nhân phải có ít nhất 3, hay nhiều hơn các triệu chứng dưới đây (hoặc có 4 triệu chứng nếu như trạng thái khí sắc chỉ là cáu kỉnh), biểu hiện ở mức độ đáng kể, và hành vi cá nhân phải có sự thay đổi khác hẳn với hành vi vào lúc bình thường:

Có tính phô trương và tự đánh giá quá cao về mình;
Trở nên ít ngủ (thí dụ, chỉ ngủ 3 tiếng một đêm mà thấy đủ);
Phát ngôn huyên thuyên hoặc như bị áp lực tự nhiên phải nói không dứt lời;
Nảy sinh nhiều ý tưởng liên tục, hoặc cảm thấy như có nhiều ý tưởng đang rượt bắt nhau trong đầu;
Tâm trí bị xao lãng (thí dụ, cá nhân dễ bị những kích thích không quan trọng và không có liên quan từ bên ngoài lôi kéo sự chú ý) (triệu chứng này hoặc do cá nhân cho biết hoặc do sự quan sát của người ngoài);
Gia tăng các hoạt động với chủ ý phải đạt được mục tiêu đang toàn tính thực hiện (thí dụ, các công tác xã hội, học vấn, tiền bạc, công việc làm, hay hoạt động tình dục, v.v.), hoặc gia tăng những sinh hoạt (không có mục tiêu hay mục đích) do sự kích động của cơ chế tâm thần vận động;
Thường dính líu quá đáng vào những hành vi có tiềm năng gây ra những hậu quả tai hại (thí dụ, mua sắm tốn đa nhiều những cái không cần thiết, đầu tư tiền bạc không đúng nơi, hoạt động tình dục không lựa chọn, v.v.).

Tiêu chuẩn C:

Trong giai đoạn này các chức năng hành xử có sự thay đổi rõ rệt so với lúc cá nhân không có triệu chứng khí sắc.

Tiêu chuẩn D:

Trạng thái khí sắc bất bình thường và sự thay đổi các chức năng hành xử có thể quan sát rõ từ người khác.

Tiêu chuẩn E:

Giai đoạn khí sắc hạ hưng cảm không ở mức trầm trọng đủ mức gây ra bất lực, hoặc hạn chế các chức năng hành xử xã hội, nghề nghiệp; những rối loạn này có tính trầm trọng nhất cũng chỉ ở mức độ nhẹ.

Tiêu chuẩn F:

Giai đoạn khí sắc hạ hưng cảm không phải do tác động của các chất nghiện ngập, thuốc men, dược thảo, hoặc do ảnh hưởng của điều kiện y học nào trên cơ thể.

Chú ý 1:

Nếu trong khi trị liệu theo toa thuốc chống trầm cảm (antidepressant) hay liệu pháp sốc điện (ECT) cho một bệnh nhân trầm cảm mà đột nhiên người bệnh lại trải nghiệm một giai đoạn khí sắc hạ hưng cảm, với đầy đủ các triệu chứng nổi bật, và bền vững mà không phải vì các hiệu quả sinh lý của thuốc hay phương pháp chữa trị, thì đó là bằng chứng của một giai đoạn khí sắc hạ hưng cảm.

Chú ý 2:

Các giai đoạn hạ hưng cảm cũng thường xảy ra với bệnh rối loạn khí sắc lưỡng cực I, dù cho nó vẫn không phải là điều kiện cần phải có khi chẩn đoán bệnh rối loạn khí sắc lưỡng cực I.

🔻 Giai đoạn trầm cảm

Ngược lại hoàn toàn, trầm cảm giống như rơi xuống một hố sâu.

Cảm giác buồn bã, vô vọng gần như suốt ngày.
Những hoạt động từng yêu thích nay không còn mang lại niềm vui.
Giấc ngủ, khẩu vị, cân nặng thay đổi thất thường.
Cơ thể mệt mỏi, tâm trí khó tập trung, đôi khi xuất hiện cả ý nghĩ về cái chết.

Đây không chỉ là nỗi buồn thoáng qua sau một biến cố. Nó kéo dài, lặp đi lặp lại và ảnh hưởng nặng nề đến chất lượng cuộc sống.

👉 Khi ghép lại, ba giai đoạn này giống như một con lắc dao động cực mạnh: có lúc đưa bạn lên tận đỉnh cao hưng phấn, rồi ngay sau đó dìm xuống tận cùng tuyệt vọng.

Dấu hiệu nhận biết trầm cảm theo DSM-5

Tiêu chuẩn A:

Có 5 hay nhiều hơn các triệu chứng dưới đây được trải nghiệm trong suốt 2 tuần lễ và làm gây ra sự thay đổi chức năng hành xử vốn dĩ của cá nhân. Trong đó ít nhất phải có một trong hai triệu chứng: (1) khí sắc trầm cảm, hay (2) mất cảm giác quan tâm thích thú.

Có khí sắc trầm cảm suốt ngày, hầu như trong mọi ngày do cá nhân khai báo (thí dụ, cảm thấy buồn, trống rỗng, hay vô vọng), hay do sự quan sát của người ngoài (thí dụ, thấy cá nhân khóc lóc, buồn rầu). Với trẻ nhỏ thì các dấu hiệu là cáu gắt, giận lẫy, v.v.
Giảm sút rõ cảm giác quan tâm thích thú hầu như với mọi sinh hoạt trong ngày và hầu hết mọi ngày (hoặc do cá nhân tưởng thuật hoặc do quan sát).
Lên cân hay xuống cân (nhiều hơn 5% sức nặng cơ thể trong 1 tháng) mà không phải do ăn kiêng, hoặc tăng giảm sự ngon miệng hầu như mỗi ngày. Với trẻ nhỏ thì dấu hiệu là cân lượng cơ thể không thấy có gia tăng ở mức bình thường theo tiêu chuẩn tuổi tác.
Khó ngủ hay ngủ lì bì hầu như trong mọi ngày.
Trạng thái tâm thần vận động có tính kích động hay đờ đẫn hầu như mỗi ngày (thường do người khác quan sát, chứ không chỉ dựa vào cảm giác chủ quan của cá nhân về trạng thái bồn chồn, không yên hay sự chậm chạp).
Mỏi mệt hay mất sinh lực hầu như mỗi ngày.
Cảm thấy mình là người vô dụng hoặc có những tội lỗi nào đó hầu như mỗi ngày một cách sai lệch (không phải biết rõ là mình thật sự có lỗi), hoặc có những cảm giác tội lỗi đến mức ảo tưởng (không phải chỉ đơn thuần có lỗi).
Giảm sút khả năng suy nghĩ và tập trung, hay mất tính quyết đoán hầu như mỗi ngày (có thể do tự khai báo hay do người ngoài phát hiện).
Có ý tưởng miên man về sự chết (không phải do sợ chết), có những ý tưởng về tự tử mà không có kế hoạch cụ thể, hoặc có ý định toan tự tử, hay đã có sẵn một kế hoạch tự tử.

Tiêu chuẩn B:

Các triệu chứng gây ra trạng thái đau buồn phải có ý nghĩa về mặt lâm sàng, hoặc chúng làm suy giảm, tê liệt mọi mặt trong chức năng sinh hoạt xã hội và công việc.

Tiêu chuẩn C:

Giai đoạn khí sắc trầm cảm này không phải là hiệu quả sinh học gây ra bởi các chất liệu, thuốc cảm hay một điều kiện y học nào.

Chú ý 1:

Các giai đoạn khí sắc trầm cảm chính thường xảy ra đối với bệnh rối loạn khí sắc lưỡng cực I, nhưng không vì thế mà nó trở thành điều kiện cần phải có trong tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh rối loạn khí sắc lưỡng cực I.

Chú ý 2:

Các phản ứng liên quan đến những trường hợp như người thân yêu qua đời, bị thất tình, thất thoát tiền của, thiệt hại do thiên tai, bị một căn bệnh hiểm nghèo hay bi tai biến, bất lực, bị thất nghiệp, v.v. thường gây ra sự căng thẳng, buồn bã, tâm trí vẩn vơ, ăn ngủ không yên, sút cân… Những phản ứng như vậy có thể giống trầm cảm, nhưng chúng được phân biệt bằng bối cảnh và tiến trình. Chỉ khi các triệu chứng kéo dài, vượt quá khuôn khổ phản ứng bình thường, hoặc kèm ý tưởng tự sát, mới có thể xem xét đến giai đoạn trầm cảm thật sự.

Bảng so sánh các giai đoạn khí sắc

Trong bài blog tiếp theo, chúng ta sẽ tìm câu trả lời cho câu hỏi Vì sao cảm xúc của người rối loạn lưỡng cực thay đổi cực đoan?

Góc nhìn trải nghiệm

Một người kể: “Có đêm tôi không ngủ, vẫn đi tập thể thao, rủ bạn bè đi chơi, mua sắm không cần nghĩ. Nhưng chỉ vài ngày sau, tôi nằm bẹp trên giường, khóc đến cạn nước mắt.”

Một người khác thổ lộ: “Rối loạn này như cầm tù tôi khỏi chính cảm xúc thật sự. Tôi chỉ biết nhìn nó phá vỡ các mối quan hệ, dù trong lòng rất đau.”

Những trải nghiệm ấy cho thấy: rối loạn lưỡng cực là một hành trình đầy biến động, và không ai mong muốn đi qua một mình.

Thông điệp chuyên gia về rối loạn lưỡng cực

Ngoài việc dùng thuốc do bác sĩ tâm thần kê đơn, can thiệp tâm lý cũng giữ vai trò quan trọng. Liệu pháp tâm lý giúp người bị rối loạn lưỡng cực học cách nhận diện cảm xúc, quản lý stress, xây dựng kỹ năng sống, và cải thiện các mối quan hệ.

Điều quan trọng cần nhớ: rối loạn lưỡng cực không chỉ là “lúc vui, lúc buồn”. Khi cảm xúc thay đổi cực đoan, kéo dài, lặp lại và ảnh hưởng đến cuộc sống, đó là dấu hiệu cần được quan tâm. Nhiều khi, chính người trong cuộc không nhận ra, mà cần đến sự quan sát và thấu hiểu từ gia đình, bạn bè.

Rối loạn lưỡng cực không phải điều gì đáng xấu hổ. Khi ta hiểu đúng, ta sẽ biết cách đồng hành. Và bạn hãy tin rằng, ngay cả khi cảm xúc lên xuống như những con sóng lớn, vẫn có con đường để giữ thăng bằng và sống một cuộc đời có ý nghĩa.

Lưu ý & hỗ trợ từ Hiền Tâm Lý

Tôi làm những video và bài viết này với mong muốn mang kiến thức tâm lý học đến gần hơn với cuộc sống, để mọi người có thể thấu cảm và hỗ trợ lẫn nhau.

Nội dung chỉ mang tính tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hay điều trị. Nếu bạn hoặc người thân đang gặp khó khăn, hãy tìm đến bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý gần bạn để được hỗ trợ chuyên nghiệp nhất.

Đọc thêm trong chuỗi “Rối loạn lưỡng cực”

Để hiểu rõ hơn, bạn có thể xem thêm các bài viết khác trong chuỗi:

👉 Chuỗi bài viết sẽ tiếp tục được cập nhật trên blog Hiền Tâm Lý, nhằm mang tâm lý học đến gần hơn với cuộc sống, giúp chúng ta thấu cảm và đồng hành cùng nhau.

🎥 Nếu bạn muốn lắng nghe chia sẻ gần gũi và dễ hiểu hơn về các chủ đề tâm lý, hãy ghé kênh YouTube Hiền Tâm Lý. Tôi vẫn đang đều đặn làm video để cùng bạn đi qua những câu chuyện về cảm xúc, tổn thương và cách chúng ta đồng hành với nhau. Bạn có thể nhấn theo dõi để không bỏ lỡ video mới.

316