Sau khi bùng cháy trong hưng cảm, nhiều người rơi thẳng xuống một khoảng tối nặng nề. Sự thay đổi ấy giống như đang đứng ở tầng 100 rồi bị ném xuống tận đáy sâu, đó là giai đoạn trầm cảm sau hưng cảm.
Đây không phải là sự lười biếng hay thiếu ý chí, mà là một phần của rối loạn lưỡng cực (Bipolar disorder) – khi giai đoạn trầm cảm đến ngay sau những ngày hưng cảm rực rỡ.
Khi “niềm vui” của hưng cảm biến mất
Theo DSM-5 (Cẩm nang chẩn đoán và thống kê rối loạn tâm thần), trầm cảm được chẩn đoán khi các triệu chứng kéo dài ít nhất 2 tuần, với nhiều dấu hiệu xuất hiện đồng thời: trống rỗng, mất hứng thú, mệt mỏi, thay đổi giấc ngủ, thay đổi cân nặng, khó tập trung, cảm giác vô giá trị, và có thể xuất hiện ý nghĩ về cái chết.
Tuy nhiên, đây chỉ là những phác thảo ngắn gọn về các biểu hiện. Để tránh hiểu sai hoặc nhầm lẫn, bạn hãy đọc thêm ở bài viết Rối loạn lưỡng cực là gì? Hiểu đúng để không nhầm lẫn, nơi các biểu hiện hưng – trầm trong rối loạn lưỡng cực được phân tích toàn diện và có bối cảnh rõ ràng hơn.
Điều đáng lưu ý là có đến 60% trường hợp rối loạn lưỡng cực bị chẩn đoán nhầm thành trầm cảm tái diễn. Chính sự nhầm lẫn này khiến nhiều người chỉ được điều trị như trầm cảm thông thường, trong khi giai đoạn hưng cảm lại bị bỏ qua, dẫn đến hiệu quả điều trị hạn chế và nguy cơ tái phát cao.
Khác với nỗi buồn thông thường, trầm cảm trong rối loạn lưỡng cực giống như một trạng thái tê liệt. Người trong cuộc không còn khả năng cảm nhận niềm vui, ngay cả từ những điều từng yêu thích.
Nhiều người kể lại: chỉ một việc nhỏ như gội đầu hay rửa bát cũng khiến họ kiệt sức. Có người mặc nguyên quần áo ngày hôm trước, nằm lì suốt cả ngày. Có người không thể dọn nổi căn phòng bừa bộn – nơi chất đầy những túi đồ mua sắm quá đà trong hưng cảm, hóa đơn chưa trả, và cả tin nhắn cãi vã với người thân. Tất cả càng khoét sâu cảm giác tội lỗi và bất lực.
Nếu hưng cảm trong rối loạn lưỡng cực giống như một bữa tiệc ánh sáng rực rỡ trong não bộ, thì trầm cảm lại như khi ngọn đèn tắt phụt: mọi thứ chìm xuống u ám, lạnh lẽo.
Trầm cảm và nỗi buồn – khác biệt ở não bộ
Nỗi buồn thông thường là một phản ứng cảm xúc tự nhiên. Người buồn vẫn có thể chia sẻ, tìm kiếm an ủi, và theo thời gian, cảm xúc lắng xuống. Não bộ nhìn chung không thay đổi nhiều, và khả năng hồi phục vẫn nguyên vẹn.
Trầm cảm thì khác. Các nghiên cứu cho thấy:
- Chất dẫn truyền thần kinh (serotonin, dopamine, norepinephrine) suy giảm, khiến cơ thể mất đi khoái cảm và động lực.
- Vỏ não trước trán giảm hoạt động, làm cho việc suy nghĩ, lập kế hoạch hay ra quyết định trở nên nặng nề.
- Hồi hải mã có thể thu nhỏ, gây suy giảm trí nhớ và làm gia tăng cảm giác trống rỗng.
Nếu nỗi buồn chỉ như một cơn mưa thoáng qua, thì trầm cảm lại như một mùa đông dài lạnh giá – nơi ánh sáng bị che phủ và mọi thứ trở nên nặng nề, chậm chạp.
Nguy cơ tự sát trong giai đoạn trầm cảm sau hưng cảm
Trầm cảm là giai đoạn có nguy cơ tự sát cao nhất – không chỉ trong rối loạn lưỡng cực mà cả trầm cảm đơn cực.
Mỗi người có một trải nghiệm khác nhau:
- Có người thấy mình vô dụng.
- Có người tin rằng bản thân là gánh nặng.
- Có người hoảng sợ trước những hành vi mình đã làm trong hưng cảm.
- Có người chỉ muốn chấm dứt sự mệt mỏi kéo dài.
Đây không phải sự yếu đuối, mà là tiếng kêu cứu trong tuyệt vọng. Chính vì vậy, việc nhận biết sớm và tìm kiếm hỗ trợ là vô cùng quan trọng.
Khi người nổi tiếng cũng khó vượt qua: Vincent van Gogh
Ngày 29 tháng 7 năm 1890, ở tuổi 37, họa sĩ người Hà Lan Vincent van Gogh qua đời sau một nỗ lực tự tử. Kể từ đó, cuộc đời và cái chết của ông đã trở thành chủ đề của vô số nghiên cứu y khoa và tâm lý. Các học giả cố gắng lý giải vì sao một thiên tài hội họa với sức sáng tạo mãnh liệt lại phải sống trong đau khổ tột cùng như vậy.
Dựa trên hành vi, tác phẩm và đặc biệt là những bức thư gửi em trai Theo, nhiều giả thuyết cho rằng Van Gogh có thể đã mang những rối loạn tâm trạng, trong đó rối loạn lưỡng cực thường được nhắc đến nhiều nhất. Một số ý kiến khác lại cho rằng ông có thể có những đặc điểm nhân cách mong manh, kèm theo lối sống thiếu ổn định (rượu, dinh dưỡng kém), cộng thêm những căng thẳng tâm lý xã hội ngày càng tăng.
Tất cả những yếu tố này có thể đã kết hợp, khiến ông rơi vào các cơn khủng hoảng tinh thần trầm trọng – như sự kiện ông cắt tai hay những đợt trầm cảm sâu dẫn đến ý định tự sát.
Trong nhiều nghiên cứu về lịch sử nghệ thuật, các học giả và bác sĩ tâm thần đưa ra giả thuyết rằng Van Gogh có thể từng trải qua những chu kỳ hưng – trầm cảm. Ở một số giai đoạn, ông cho thấy biểu hiện giống hưng cảm: làm việc với năng lượng phi thường, vẽ liên tục hàng chục bức tranh chỉ trong thời gian ngắn, với gam màu rực rỡ, nét vẽ dồn dập. Hoa hướng dương hay Đêm đầy sao thường được nhắc đến như dấu ấn của những đợt sáng tạo mãnh liệt ấy.
Nhưng xen kẽ với sự bùng nổ ấy, các lá thư của Van Gogh lại chứa đầy nỗi buồn sâu sắc, cảm giác vô vọng và lo sợ mình là gánh nặng cho người thân. Ông từng mô tả bản thân như bị “bóng tối nuốt chửng”, không tìm thấy ý nghĩa sống. Một số hành vi cực đoan – như tự cắt tai – càng khiến giới nghiên cứu liên hệ đến những đợt trầm cảm hoặc rối loạn cảm xúc nghiêm trọng.
Điều đáng chú ý là Van Gogh dường như ý thức rất rõ nỗi đau tinh thần của mình. Ông coi hội họa như chiếc phao cứu sinh, là cách để bám giữ lại một chút bình an và duy trì ý nghĩa sống.
Dù không thể đi đến kết luận chắc chắn, câu chuyện của Van Gogh cho thấy mối liên hệ phức tạp giữa cảm xúc cực đoan, nỗi đau tâm thần và sức sáng tạo. Nó cũng nhắc nhở rằng, đằng sau những kiệt tác bất hủ, có thể là một tâm hồn chênh vênh, luôn vật lộn với chính mình.
Câu chuyện này nhắc nhở rằng rối loạn lưỡng cực không loại trừ bất cứ ai – ngay cả những tâm hồn tài hoa nhất cũng có thể bị nhấn chìm. Và cũng như Van Gogh, có thể quanh ta đang có những người lặng lẽ gồng mình trong bóng tối, chờ một bàn tay chìa ra.
Sợi dây níu giữ – vai trò của sự đồng hành
Trong giai đoạn này, điều giữ lại nhiều người không phải là những câu nói “hãy cố gắng lên”, mà chính là những sự hiện diện lặng lẽ:
- Một người bạn rủ đi dạo bộ – không cần nói nhiều, chỉ cùng bước đi, để người kia cảm thấy mình chưa bị bỏ lại.
- Một cái nắm tay không lời – sự chạm nhẹ đủ để truyền đi thông điệp: “Bạn không một mình.”
- Một tin nhắn giản dị: “Mình ở đây, khi nào bạn cần.” – đôi khi chính sự sẵn sàng ấy giúp người kia thấy được kết nối.
- Ngồi cạnh trong im lặng – không phải lúc nào cũng cần lời khuyên, chỉ đơn giản là ở bên và lắng nghe khi họ muốn mở lòng.
- Một hành động nhỏ bé hằng ngày – như mang cho họ bữa cơm, giúp gấp chăn màn hay dọn một góc phòng – để họ cảm thấy được quan tâm.
Những điều tưởng chừng rất nhỏ ấy đôi khi chính là sợi dây kéo ai đó ra khỏi vực sâu, cho họ cảm giác mình vẫn còn được kết nối, được nhìn thấy và lắng nghe.
Thông điệp gửi gắm
Trầm cảm sau hưng cảm không phải là sự yếu đuối. Nó là một phần của bệnh lý, và bệnh thì có thể được can thiệp và điều trị.
Nếu bạn từng thấy mình giống như “con chim sẻ xám” – vô hồn, kiệt sức, mất niềm tin – hãy nhớ: bạn không đơn độc. Có bác sĩ, có nhà tâm lý, có gia đình và bạn bè sẵn sàng ở bên, ngay cả khi bạn nghĩ họ chẳng thể hiểu được nỗi đau của mình.
Khoảng cách từ hưng cảm đến trầm cảm có thể quá lớn, như leo lên tầng 100 rồi rơi xuống tận đáy sâu. Nhưng ngay cả từ đáy sâu ấy, bạn vẫn có thể tìm thấy con đường quay lại với ánh sáng.
Lưu ý & hỗ trợ từ Hiền Tâm Lý
Tôi làm những video và bài viết về rối loạn lưỡng cực với mong muốn mang kiến thức tâm lý học đến gần hơn với cuộc sống, để mọi người có thể thấu cảm và hỗ trợ lẫn nhau.
Bài viết chỉ mang tính tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hay điều trị y khoa. Nếu bạn hoặc người thân đang gặp khó khăn, hãy tìm đến bác sĩ tâm thần và chuyên gia tâm lý gần bạn để được hỗ trợ chuyên nghiệp nhất.
Đọc thêm trong chuỗi “Rối loạn lưỡng cực”
Để hiểu rõ hơn, bạn có thể xem thêm các bài viết khác trong chuỗi:
- Bài 1: Rối loạn lưỡng cực là gì? Hiểu đúng để không nhầm lẫn
- Bài 2: Chu kỳ hưng – trầm trong rối loạn lưỡng cực: Vì sao cảm xúc thay đổi cực đoan?
- Bài 3: Hưng cảm trong rối loạn lưỡng cực: Ngọn lửa sáng tạo hay cơn bão hủy diệt?
- Bài 4:Trầm cảm sau hưng cảm – vùng tối tĩnh lặng sau cơn bão
- Bài 5: Tại Sao Nhiều Người Rối Loạn Lưỡng Cực Dừng Điều Trị?
- Bài 6: Nguyên nhân rối loạn lưỡng cực
- Bài 7: Hướng dẫn chia sẻ rối loạn lưỡng cực với gia đình
👉 Chuỗi bài viết sẽ tiếp tục được cập nhật trên Blog Hiền Tâm Lý, nhằm mang tâm lý học đến gần hơn với cuộc sống, giúp chúng ta thấu cảm và đồng hành cùng nhau.
🎥 Nếu bạn muốn lắng nghe chia sẻ gần gũi và dễ hiểu hơn về các chủ đề tâm lý, hãy ghé kênh YouTube Hiền Tâm Lý. Tôi vẫn đang đều đặn làm video để cùng bạn đi qua những câu chuyện về cảm xúc, tổn thương và cách chúng ta đồng hành với nhau. Bạn có thể nhấn theo dõi để không bỏ lỡ video mới.