Nguyên Nhân Rối Loạn Lưỡng Cực – Không Chỉ Do Di Truyền

Tại sao cùng sống trong một gia đình, cùng lớn lên trong môi trường tương tự, nhưng có người lại mang trong mình những cơn hưng cảm – trầm cảm khó lường, còn người kia thì không?

Câu trả lời nằm ở sự giao thoa giữa di truyền – sinh học – và trải nghiệm tâm lý. Rối loạn lưỡng cực không xuất hiện từ một nguyên nhân đơn lẻ, mà là kết quả của nhiều mảnh ghép chồng lên nhau.

Có nhiều bạn luôn cảm thấy bản thân mình khác biệt trong trong gia đình, đừng vội tự trách bản thân mình vì không có vấn đề nào nảy sinh mà không có nguyên nhân xâu xa của nó.

Di truyền- “hạt giống” âm thầm truyền qua thế hệ

Trong gia đình, ngoài màu mắt hay nụ cười, đôi khi còn có những “hạt giống vô hình” được trao từ thế hệ này sang thế hệ khác. Với rối loạn lưỡng cực, hạt giống ấy chính là yếu tố di truyền.

Nguy cơ di truyền rối loạn lưỡng cực ở người thân bậc một

Theo các nghiên cứu, nếu trong gia đình có một người bị rối loạn lưỡng cựu, thì người thân bậc một (bố mẹ, anh chị em ruột, con cái) cũng mang nguy cơ cao hơn hẳn người bình thường, khoảng 10-15%.

Điều này có nghĩa là, trong một gia đình đã có “dấu vết di truyền”, thì những người thân gần gũi cũng dễ mang trong mình sự nhạy cảm về cảm xúc, như một sợi dây vô hình kết nối.

Điều ấn tượng hơn cả là ở những cặp song sinh cùng trứng. Vì họ có bộ gen giống nhau gần như tuyệt đối, nên khi một người mắc rối loạn lưỡng cựu, khả năng người còn lại cũng mắc rơi vào khoảng 70-90%.

Con số này vừa cho thấy sức nặng của di truyền, vừa nhắc ta rằng: gen mạnh mẽ đến vậy, nhưng vẫn không phải tuyệt đối.

Chính khoảng trống “không phải 100%” ấy mở ra một sự thật: ngoài gen, môi trường sống, những tổn thương tâm lý và cả sự nâng đỡ tình cảm trong gia đình đều giữ vai trò quan trọng. Với nhiều gia đình, điều này cũng đồng nghĩa nỗi lo không chỉ dừng lại ở một cá nhân, mà có thể trở thành gánh nặng cảm xúc mà cả nhà cùng chia sẻ.

Di truyền mạnh mẽ ở cặp song sinh cùng trứng.

Các gen liên quan và sự giao thoa với bệnh tâm thần khác

Trong những năm gần đây, các nghiên cứu về gen đã tìm thấy những cái tên thường xuyên gắn với rối loạn lưỡng cựu như ANK3, CACNA1C, TRANK1. Điểm chung của chúng là liên quan đến việc điều hòa hoạt động của tế bào thần kinh và kiểm soát cảm xúc.

Thú vị là, những gen này cũng xuất hiện trong nghiên cứu về trầm cảm, tâm thần phân liệt và các rối loạn tâm trạng khác.

Điều này cho thấy giữa các rối loạn tâm thần có những “vùng giao thoa di truyền” – những đoạn mã chung trong cơ thể khiến não bộ dễ bị cuốn vào vòng xoáy của stress và cảm xúc cực đoan.

Nhưng quan trọng nhất: không một gen nào có thể đơn độc quyết định số phận. Rối loạn lưỡng cựu là kết quả của hàng trăm biến thể nhỏ cùng cộng hưởng, giống như nhiều hạt giống nằm chen nhau trong một cánh đồng.

Có những hạt ngủ yên cả đời, có những hạt chỉ cần một “cơn bão” trong cuộc sống đã bật dậy thành cây.

👉 Một cách thực tế để tự xem xét yếu tố gia đình là: bạn có thể lấy bút và giấy phác thảo sơ đồ gia đình, đánh dấu những người từng có vấn đề về tâm lý hoặc hành vi bất thường.

Việc này không nhằm “gắn nhãn bệnh”, mà để có cái nhìn hệ thống hơn về yếu tố di truyền – và để bạn biết khi nào cần lưu ý, chia sẻ với chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần.

Não bộ và các chất dẫn truyền thần kinh – bản nhạc dễ lạc nhịp

Não bộ của chúng ta vận hành nhờ những “người đưa tin hóa học” – các chất dẫn truyền thần kinh.

Ở người rối loạn lưỡng cực , sự mất cân bằng của những chất này khiến bản nhạc cảm xúc trở nên lệch nhịp, khi thì bùng nổ, khi thì lặng im.

Dopamine – chất dẫn truyền của động lực và niềm vui

Dopamine chất gắn liền với động lực và niềm vui. Khi dopamine tăng cao, người bệnh dễ rơi vào trạng thái hưng cảm: tràn đầy năng lượng, nhiều ý tưởng, hành vi bốc đồng.

Khi dopamine suy giảm, họ lại chìm vào trầm cảm: mất hứng thú, thấy cuộc sống trống rỗng.

Serotonin – giữ cân bằng cảm xúc và giấc ngủ

Serotonin không chỉ mang lại cảm giác hạnh phúc, serotonin còn giúp kiểm soát xung động, giảm sự nóng nảy, hạn chế tính hung hăng và làm dịu đi những ý nghĩ tiêu cực.

Ở người rối loạn lưỡng cực, nhiều nghiên cứu cho thấy hoạt động serotonin thường suy giảm, điều này xuất hiện ở cả hưng cảm lẫn trầm cảm.

Trong trầm cảm, thiếu hụt serotonin gắn liền với nỗi buồn sâu, rối loạn giấc ngủ, cảm giác vô vọng.

Trong hưng cảm, hệ serotonin không ổn định, các thụ thể thần kinh trở nên nhạy cảm quá mức, khiến não bộ dễ “bốc hỏa” và người bệnh hành động bốc đồng hơn.

Noradrenaline – phản ứng stress và sự cảnh giác

Noradrenaline liên quan đến sự cảnh giác và phản ứng stress.

Ở trầm cảm, mức noradrenaline thường giảm rõ rệt, khiến người bệnh kiệt sức và khó tập trung.

Trong hưng cảm, các kết quả chưa thật sự thống nhất, và đây vẫn là lĩnh vực đang tiếp tục được nghiên cứu.

GABA, Glutamate và những yếu tố sinh học khác

Ngoài ba chất chính này, khoa học cũng cho thấy sự thay đổi ở GABA (chất ức chế), glutamate (chất kích thích), cùng các yếu tố khác như BDNF (yếu tố dinh dưỡng thần kinh) và trục HPA (hệ thống phản ứng stress).

Những thay đổi này không chỉ làm não bộ dễ “quá tải”, mà còn hạn chế khả năng tự phục hồi.

Một người từng trải qua rối loạn lưỡng cực chia sẻ:

“Có lúc tôi làm việc liên tục, nói không ngừng, như thể năng lượng không bao giờ cạn. Nhưng chỉ ít lâu sau, tôi lại chẳng còn muốn bước ra khỏi giường.”

Trải nghiệm ấy phản ánh chính sự dao động sinh học trong não bộ – khi những chiếc “nhạc cụ hóa học” không còn giữ được nhịp hòa hợp.

Tổn thương tâm lý và môi trường sống – “cú chấn động” kích hoạt mầm bệnh

Sang chấn thời thơ ấu và rối loạn lưỡng cực

Ký ức tuổi thơ có sức nặng hơn ta tưởng. Với nhiều người mang rối loạn lưỡng cực, hành trình rối loạn bắt đầu từ những vết hằn khi còn nhỏ: bị bỏ rơi, bạo lực trong gia đình, lạm dụng, hoặc lớn lên trong một môi trường thiếu an toàn.

Một nghiên cứu quốc tế tại Pháp, so sánh hơn 200 người có rối loạn lưỡng cực với gần 100 người khỏe mạnh, đã phát hiện: gần 2/3 người có rối loạn lưỡng cực từng trải qua sang chấn thời thơ ấu, trong khi ở những người không có rối loạn lưỡng cực, con số này chỉ khoảng 33%.

Người từng chịu sang chấn thường khởi phát bệnh sớm hơn, dễ rơi vào những cơn trầm cảm nặng hay loạn thần, và có nguy cơ tái phát nhiều lần.

Người từng chịu sang chấn dễ khởi phát rối loạn lưỡng cực sớm

Ứng phó không lành mạnh: rượu, chất kích thích, hành vi bốc đồng

Đáng chú ý, nhiều người mang trong mình ký ức tổn thương đã tìm đến những cách ứng phó không lành mạnh như rượu bia, thuốc lá, chất kích thích, hoặc rơi vào các hành vi bốc đồng, gây hại cho bản thân.

Đây là những cách họ vô thức dùng để làm dịu cảm xúc, nhưng lại khiến não bộ thêm nhạy cảm, làm bệnh nặng hơn và tái phát nhiều lần.

Một số người kể rằng: “Tôi đã ổn cho đến ngày cha mẹ ly hôn khi mới 12 tuổi. Từ đó, tôi bắt đầu mất ngủ, tâm trạng lên xuống không kiểm soát, và nhiều năm sau mới được chẩn đoán rối loạn lưỡng cực.”

Những câu chuyện như vậy cho thấy: tổn thương tâm lý không trực tiếp “gây ra” rối loạn lưỡng cực, nhưng là một cú chấn động đủ mạnh, đánh thức mầm bệnh vốn âm thầm tồn tại trong gen và não bộ.

Mô hình kết hợp – khi nhiều yếu tố cùng hội tụ

Mô hình đa nhân tố trong rối loạn lưỡng cực

Ngày nay, hầu hết các nhà khoa học đều thống nhất rằng nguyên nhân rối loạn lưỡng cực không đến từ một nguyên nhân duy nhất. Nó hình thành theo mô hình đa nhân tố, trong đó:

Gen di truyền tạo ra một nền nhạy cảm tiềm ẩn.
Não bộ và hệ thống dẫn truyền thần kinh mang sẵn những “cầu dao” dễ chập chờn, khó giữ thăng bằng.
Môi trường và ký ức tuổi thơ lại đóng vai trò chất xúc tác, có thể đánh thức mầm bệnh khi cuộc đời gặp phải những biến động lớn.

Trên thực tế, gần như không ai chỉ chịu ảnh hưởng bởi một yếu tố đơn lẻ. Thường là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố, lặp đi lặp lại trong một khoảng thời gian dài, khiến cơ thể và tâm trí mất dần khả năng cân bằng.

Vì sao có người mang gen nguy cơ nhưng không phát bệnh?

Có người mang gen nguy cơ nhưng vẫn khỏe mạnh cả đời – bởi họ sống trong một môi trường ổn định, có gia đình nâng đỡ, bạn bè đồng hành.

Ngược lại, có người vốn không có tiền sử gia đình, nhưng sau một biến cố lớn, như mất người thân hay chịu tổn thương tâm lý nghiêm trọng, lại xuất hiện các triệu chứng rối loạn lưỡng cực.

Điều này cho thấy, chúng ta không thể thay đổi gen, nhưng hoàn toàn có thể tác động đến môi trường, lối sống và hệ thống hỗ trợ tinh thần. Giấc ngủ đều đặn, vận động thể chất, hạn chế chất kích thích là nền tảng quan trọng.

Song song với đó, hỗ trợ tâm lý đóng vai trò không thể thiếu: giúp người bệnh học cách hiểu bản thân, xử lý sang chấn cũ, xây dựng kỹ năng ứng phó lành mạnh, và nuôi dưỡng sự kết nối bền vững với gia đình, bạn bè, cộng đồng.

Mỗi sự chăm sóc bản thân, mỗi buổi trị liệu, hay đơn giản là mỗi cuộc trò chuyện cảm thông đều có giá trị như một lớp “lá chắn” bảo vệ, giúp người có rối loạn lưỡng cực bớt cô đơn và tìm lại sự cân bằng trong cuộc sống.

Không ai có lỗi khi mắc rối loạn lưỡng cực

Rối loạn lưỡng cực không phải do một nguyên nhân đơn lẻ, mà là kết quả của sự giao thoa giữa gen, não bộ và trải nghiệm tâm lý. Mỗi yếu tố có thể góp một phần, và khi nhiều yếu tố cùng hội tụ, bệnh có cơ hội khởi phát sớm và tiến triển phức tạp hơn.

Điều quan trọng là: đây không phải lỗi của cá nhân. Chúng ta không thể thay đổi gen, nhưng có thể chăm sóc môi trường sống, xây dựng lối sống lành mạnh, và tìm đến sự hỗ trợ tâm lý.

Khi có sự đồng hành và thấu hiểu, người mang rối loạn lưỡng cực hoàn toàn có thể tìm lại sự cân bằng và sống một cuộc đời ý nghĩa.

Lưu ý & hỗ trợ từ Hiền Tâm Lý

Tôi làm những video và bài viết này với mong muốn mang kiến thức tâm lý học đến gần hơn với cuộc sống, để mọi người có thể thấu cảm và hỗ trợ lẫn nhau. Nội dung chỉ mang tính tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hay điều trị.

Nếu bạn hoặc người thân đang gặp khó khăn, hãy tìm đến bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý gần bạn để được hỗ trợ chuyên nghiệp nhất.

Đọc thêm trong chuỗi “Rối loạn lưỡng cực”

Để hiểu rõ hơn, bạn có thể xem thêm các bài viết khác trong chuỗi:

👉 Chuỗi bài viết sẽ tiếp tục được cập nhật trênBlog Hiền Tâm Lý, nhằm mang tâm lý học đến gần hơn với cuộc sống, giúp chúng ta thấu cảm và đồng hành cùng nhau.

🎥 Nếu bạn muốn lắng nghe chia sẻ gần gũi và dễ hiểu hơn về các chủ đề tâm lý, hãy ghékênh YouTube Hiền Tâm Lý. Tôi vẫn đang đều đặn làm video để cùng bạn đi qua những câu chuyện về cảm xúc, tổn thương và cách chúng ta đồng hành với nhau. Bạn có thể nhấn theo dõi để không bỏ lỡ video mới.

📌 Tài liệu tham khảo:

McIntyre, R. S., Berk, M., Brietzke, E., Goldstein, B. I., López-Jaramillo, C., Kessing, L. V., … & Mansur, R. B. (2020). Bipolar disorders. The Lancet, 396(10265), 1841-1856.
Grande, I., Berk, M., Birmaher, B., & Vieta, E. (2016). Bipolar disorder. The Lancet, 387(10027), 1561-1572.
Gordovez, F. J. A., & McMahon, F. J. (2020). The genetics of bipolar disorder. Molecular psychiatry, 25(3), 544-559.
Aas, M., Henry, C., Andreassen, O. A., Bellivier, F., Melle, I., & Etain, B. (2016). The role of childhood trauma in bipolar disorders. International journal of bipolar disorders, 4(1), 2.
Young, A. H., & Juruena, M. F. (2021). The neurobiology of bipolar disorder. In Bipolar disorder: from neuroscience to treatment (pp. 1-20). Cham: Springer International Publishing.

181